Kryteria diagnostyczne zaburzeń hiperkinetycznych według ICD-10.
Zespół hiperkinetyczny (ADHD) stanowi poważny czynnik ryzyka rozwoju. Może powodować powikłania, takie jak: zaburzenia opozycyjno-buntownicze, zaburzenia zachowania, depresja, próby samobójcze, zaburzenia nerwicowe, uzależnienia, nieprawidłowy rozwój osobowości. Europejskie Towarzystwo Psychiatrii Dzieci i Młodzieży jego leczenie uznało za numer jeden dla służb zajmujących się zdrowiem psychicznym dzieci.
Zaburzenia hiperkinetyczne (F90), to termin, który obowiązuje w klasyfikacji europejskiej ICD -10
W klasyfikacjach DSM-IIIR i DSM – IV, DSM -V i w całej literaturze anglojęzycznej używany jest termin Attention Deficit Hyperactivity Disorder powszechnie nam znany jako ADHD. W języku polskim można go przetłumaczyć jako zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi.
Zaburzenie to jest rozpoznawane u dzieci mających trwale występujące objawy, które miały swój początek przed 7 rokiem życia.
ADHD to specyficzny tryb pracy mózgu, który utrudnia kontrolę własnych zachowań, powoduje nadpobudliwość ruchową i trudności w koncentracji uwagi.
Zespół ADD (Attention Deficit Disorder) odnosi się do izolowanych problemów związanych z koncentracją uwagi.
Objawy ADHD dotyczą trzech sfer:
- ruchowej,
- poznawczej,
- emocjonalnej.
W sferze ruchowej u dziecka można zaobserwować:
- niepokój ruchowy w obszarze motoryki dużej (np. bieganie) i małej (np. rozkręcanie długopisów, pstrykanie palcami),
- trudność w pozostaniu nawet przez krótki czas bez ruchu,
- podnoszenie się, podrywanie się dziecka z miejsca,
- chodzenie bez celu, szybkie ruchy, zmienne; ma się wrażenie ciągłego pośpiechu,
- bieganie, podskakiwanie, machanie rękami i nogami, kiwanie się na krześle,
- problemy z koordynacją ruchów,
- nadmierną gadatliwość,
- zabawę wszystkim co leży w zasięgu rąk i nóg dziecka.
W sferze poznawczej u dziecka można zaobserwować:
- trudność w skupieniu uwagi, uwaga chwiejna i zależna od czynników afektywnych,
- wzmożony odruch orientacyjny – wszystko w równym stopniu może go w danym momencie zainteresować,
- pochopność działania dziecka, jest „niewolnikiem TU i TERAZ”,
- brak wytrwałości podczas wykonywania zadań – z jego punktu widzenia nieinteresujących i bezsensownych,
- męczliwość w pracy intelektualnej,
- przerzutność uwagi – dziecko łatwo przerzuca uwagę, interesuje się bardzo powierzchownie tym, co się w danym momencie dzieje, co widzi, słyszy – często są to bodźce uznawane przez innych za nieistotne,
- w badaniach inteligencji niektórzy badacze stwierdzają poziom poniżej spodziewanego,
- trudności w syntetyzowaniu myśli,
- trudności z planowaniem i przewidywaniem,
- u wielu dzieci występują zaburzenia mowy i języka takie jak: opóźnienie w rozwoju mowy, nieprawidłowa artykulacja, problemy ze strukturą wypowiadanych zdań, nieprawidłowe układanie dźwięków, niski poziom słuchowej pamięci krótkotrwałej.
W sferze emocjonalnej u dziecka można zaobserwować:
- bardzo silne, trudne do opanowania reakcje emocjonalne,
- wzmożoną ekspresję uczuć,
- zwiększoną wrażliwość emocjonalna na bodźce,
- częste wybuchy złości,
- dziecko z ADHD bywa nieustępliwe, ma niskie poczucie własnej wartości,
- cechy obniżonego nastroju i depresji,
- problemy ze snem: wczesne budzenie się, trudności z zaśnięciem, niespokojny sen, mówienie przez sen, lunatykowanie, koszmary nocne,
- zaburzenia apetytu: przejadanie się, wybredność, specyficzny gust smakowy.
W szkole mają trudności z odniesieniem sukcesu. Częściej ich zachowanie staje się źródłem kłopotów.
Charakterystyczne objawy i zachowania dziecka z ADHD zmieniają się w zależności od wieku.
We wczesnym dzieciństwie rodzice zwracają uwagę na dużą drażliwość, problemy ze snem i łaknieniem. Dzieci te nie lubią się przytulać.
W wieku przedszkolnym najbardziej zauważalna jest nadmierna aktywność ruchowa, emocjonalność i kłopoty z przyswajaniem norm społecznych. Impulsywność może być istotną przyczyną konfliktów z rówieśnikami. dziecko bywa agresywne.
W młodszym wieku szkolnym przeważa nadaktywność motoryczna i impulsywność. Dziecko chodzi po klasie, zaczepia innych, ma trudności z kończeniem pracy, nie zapisuje zadań domowych, wymaga wielokrotnego powtarzania poleceń, wyrywa się z odpowiedzią, przerywa innym.
Z upływem czasu nadruchliwość zmniejsza się, natomiast coraz większym problemem stają się deficyty uwagi i kłopoty z koncentracją, które znacząco utrudniają naukę w szkole. Duża impulsywność i labilność emocjonalna powodują trudności w kontaktach społecznych. Pojawia się niska samoocena, zwiększa się podatność na uzależnienia od środków psychoaktywnych, przyspieszony jest wiek inicjacji seksualnej i wszelkich zachowań ryzykownych, nierzadko przerywają oni naukę.
W życiu dorosłym człowiek podejmuje pochopne i niezbyt korzystne decyzje, ma trudności z dotrzymywaniem terminów, organizacją i kończeniem rozpoczętej pracy, zapomina o ważnych datach i uroczystościach, sprawia wrażenie chaotycznego. Wszystko to może doprowadzić do sytuacji, że nadpobudliwy dorosły ma trudności z utrzymaniem się w pracy, ma kłopoty z właściwym doborem partnerów życiowych, statystycznie częściej się rozwodzi, jako rodzic nie potrafi dobrze odnaleźć się w tej roli.